يكنواخت حكم كند و اجرا شود . اينكه اسلام راه حلهاى مختلف در شرايط مختلف ارائه مىدهد از جامعيت و كمال اسلام است اشكال بر آن آيينها وارد است كه در همهء شرايط و اوضاع و احوال راه حلهاى واحد و همانندى توصيه مىكنند ( 1 ) . پس ، از نظر كلى اگر گفته شود كه شرايط و اوضاع امام حسن با امام حسين مختلف بود ، اين كلى قابل طرح هست ولى بايد اثبات شود و آن مهم است . اولًا در متن اسلام ، هم صلح است و هم جنگ كه قبلًا بيان كرديم پيغمبر اكرم نيز - حتى در دورهء مدينه - گاهى جنگ كرده و گاهى صلح و احياناً با كفار و مشركين پيمان بسته و ائتلاف كرده عليه كفرى خطرناكتر و مهاجم . و همچنين است سيرهء اميرالمؤمنين كه در يك جا سكوت است ( دورهء 25 ساله ) و در جاهاى ديگر قيام است . ثانياً بايد ديد در مسئلهء برخورد با كفر و شرك و نفاق و ظلم و فسق چه چيزهايى اصل است و لايتغير و چه چيزهايى فرع است و متغير . آنچه اصل است يكى آشتى و سازشكارى است ( 2 ) . اسلام كه ايده اش برايش اصالت دارد هرگز با شرك ، كفر ، نفاق ، ظلم ، فسق ( حتى گناه صغيره ) آشتى نمىكند و آن را نمىپذيرد . ديگر تسليم است كه بر خلاف عزت و شرافت مؤمن است ( همان چيزى كه از امام حسين مىخواستند و نداد ) . اما آنچه قابل تغيير است متاركه و احياناً همكارى محدود است ، آنچنان كه پيغمبر با حليفهاى مشرك خود مىكرد . سكوت و قيام متغير است ، قبول پست خلافت و يا رها كردن آن متغير است . اكنون ببينيم شرايط خاص امام حسن چه بود ؟ امام حسن هرگز تا معاويه از تز همزيستى مسالمت آميز پيروى نكرد سازش نكرد ،

--> ( 1 ) بحث اسلام و مقتضيات زمان و اينكه آنچه ثابت است اصول است و آنچه بايد تغيير كند راه حلها و شكلها و قالبهاست ( 2 ) قهراً بر اساس منافع مشترك ، آنچنان كه تز همزيستى مسالمت آميز امروز هست كه ايده اصالت خود را از دست مىدهد و معلوم مىشود اساس ، منافع است و لاغير